Lichaamstaal bij honden: signalen herkennen en begrijpen

Lichaamstaal bij honden is dé manier waarop honden communiceren. Communiceren met andere honden en hun omgeving. Dus ook met ons.

We merken tijdens onze lessen dat veel hondeneigenaren belangrijke signalen missen of verkeerd interpreteren.

Dat is ook niet zo gek. Lichaamstaal bij honden is subtiel en gaat vaak snel.

Lichaamstaal bij honden herkennen is essentieel om gedrag goed te begrijpen en problemen te voorkomen.

In dit artikel leggen we uit hoe lichaamstaal bij honden werkt, welke signalen er zijn en wat ze betekenen.

Waarom lichaamstaal bij honden zo belangrijk is

Honden communiceren niet zoals wij met woorden maar via lichaamstaal, geluid en geur. De laatste twee laten we in dit artikel buiten beschouwing.

Met hun communicatie zorgen honden ervoor dat ontmoetingen met soortgenoten soepel en positief kunnen verlopen.

Door te letten op houding, beweging en uitdrukkingen geven honden continu informatie over hoe ze zich voelen. Heel belangrijk voor ons als hondeneigenaar.

Als je deze signalen leert lezen en herkennen:

• kun je beter inschatten wat je hond bedoelt
• voorkom je misverstanden
• en verklein je de kans op conflicten

Veel gedrag dat wij als 'onverwacht' of als 'zonder waarschuwing' ervaren, is dat in werkelijkheid niet. We hebben de signalen simpelweg niet opgemerkt.

Hoe communiceren honden met hun lichaam?

Honden gebruiken verschillende onderdelen van hun lichaam om te communiceren:

• lichaamshouding - spanning of ontspanning
• staart - hoog, laag, neutraal - stil of bewegend
• oren - naar voren, opzij of naar achteren
• ogen - zacht, wegkijken of juist fixeren
• beweging - toenaderen, bevriezen of wegdraaien

Belangrijk om je te realiseren dat deze signalen nooit op zichzelf staan. Het gaat om de context, het totaalplaatje. Dat bepaalt wat een hond bedoelt.

Lichaamstaal bij honden: belangrijke signalen herkennen

Lichaamstaal bij honden kent grofweg de volgende tweedeling:

• gedrag & signalen die horen bij toenadering zoeken
• of gedragingen die verwijdering als doel hebben

Toenadering bij kennismaking en (uitnodiging tot) spel. Verwijdering, dreiging, om afstand te creëren. 

Ontspannen gedrag en gespannen gedrag horen hierbij en ook signalen die stress en ontspanning aangeven. Daarover hieronder meer.

Kalmerende signalen bij honden

Kalmerende signalen vormen een belangrijk onderdeel van het brede scala aan lichaamstaal bij honden.

Voor het eerst in 2006 schreef de Noorse Turid Rugaas uitgebreid over dit onderwerp.

Daar was de hondenwereld heel blij mee. Voor het eerst concrete handvaten om gedrag tussen honden te kunnen verklaren. Zonder daarbij terug te vallen op studies naar wolven.

Rugaas beschreef vanuit haar eigen ervaringen welke signalen honden gebruiken om spanning te verminderen en conflicten te voorkomen. 

Daarom gaf ze deze signalen de naam: kalmerende signalen.

Een studie uit 2016 [1] heeft onderzoek gedaan naar haar beweringen. Hebben deze zg. kalmerende signalen daadwerkelijk een communicatieve én de-escalerende werking in relatie tot agressief gedrag?

Lichaamstaal bij honden herkennen in de praktijk

We zullen eens dieper ingaan op welke signalen en lichaamstaal we kunnen zien bij honden.

Veel voorkomende signalen:

• head turning - hoofd wegdraaien/wegkijken
• turning away - wegdraaien van het lichaam 
• lip/nose licking - de tong uitsteken en de neus of lippen likkken (zie bovenstaande foto)
• freezing - elke beweging stoppen, staand, zittend of liggend

Op de grond snuffelen (sniffing) en gapen (yawning) zie je relatief veel bij interactie op afstand. Zie onderstaande afbeelding.

Onderaan het artikel is de volledige lijst met woordbetekenis als pdf te vinden.

Honden gebruiken andere signalen als er sprake is van wel of geen interactie. Afstand speelt daarbij een grote rol. Hoe dichterbij hoe meer signalen er worden afgegeven.

Of de honden elkaar kennen of niet speelt ook een rol in welke signalen er worden gebruikt. Zie de 2e afbeelding hieronder.

Belangrijke info voor de hondeneigenaar die met zijn hond een vreemde hond tegenkomt.

Lichaamstaal bij honden: voorbeelden uit onze eigen praktijk

Tijdens onze lessen zien we uiteraard continu de lichaamstaal van honden.

We proberen onze cursisten daar op te attenderen en bewust van te maken. Zodat ze de lichaamstaal van honden gaan lezen.

Hieronder een aantal veel voorkomende voorbeelden.

Wegkijken

Tijdens onze lessen zien we vaak dat honden wegkijken als de hondeneigenaar 'te graag' wilt dat de hond een commando opvolgt.

Onbedoeld zetten we dan druk op onze hond die op zijn beurt wegkijkt om de boel te sussen en de spanning te laten afnemen.

Hondeneigenaren interpreteren dit wegkijken vaak als 'geen aandacht hebben'.  Terwijl als je even een stapje terug doet er vaak 'ineens' veel mogelijk is.

Op de grond snuffelen

Tuurlijk, honden snuffelen graag, zeker als ze in de puberteit zitten. 

Hondeneigenaren denken dan dat er 'van alles op de grond ligt' terwijl de hond even rustig aan wilt doen naar de andere honden op het lesveld.

Gapen

Dit zie ik bijvoorbeeld vaak bij de oefening'blijven zitten'. Hond zit, de eigenaar loopt weg en is op afstand, de hond gaat gapen: had er spanning van en nu deel van de spanning weg.

Uitschudden

Dit is een signaal van het van zich afschudden van een stukje spanning. Regelmatig te zien op de les.

Is er dan spanning op de les? Door aanwezigheid van andere eigenaren en honden, op afstand en in kleine groepen maar dan toch. Leren van nieuwe dingen geeft bovendien ook spanning.

Borstelen

We spreken van borstelen als de rugharen rechtovereind staan. Meestal in de nek of voor de staart.

Dit is een teken van opwinding, zowel positief als negatief.

Bij honden met een harige vacht kun je niet zien. Uiterlijk van honden speelt dus ook een rol in de communicatie met de omgeving.

Handige lichaamstaal van honden tijdens training:

Gapen en pootje omhoog

Lichaamstaal bij honden om agressie te remmen

Als een hond agressief doet dan laat de andere hond bijna altijd een of meerdere kalmerende signalen zien.

En in bijna 80% van de gevallen verminderd dan de agressie.

Na agressie zien we vaak de signalen freezing, head turning, turning away en reducing body size (smaller) bij onbekende honden.

Bekende honden laten vaak het likken van de mond en de neus zien. Zie onderstaande afbeeldingen en video.

Na agressie bij onbekende honden: Freezing, turning away.

Ná agressie bij bekende honden: mond likken

Lichaamstaal in volle gang

Waarom honden soms 'zonder waarschuwing' bijten?

Dat hoor ik toch best vaak op de les. 'Die hond bijt zonder waarschuwing'. 'Of die van mij deed ineens lelijk'. Of 'die hond was aan het kwispelen (met een hoge staart) en deed tóch nog vals'.

De werkelijkheid is anders. Er is wel degelijk gewaarschuwd.

Alleen zijn de signalen niet herkend en daarom is er ook niets mee gedaan. Met als gevolg escalatie.

De agressieladder bij honden uitgelegd

Een mooi hulpmiddel bij de uitleg van 'bijten zonder waarschuwing' is de zogenaamde agressieladder.

Shepherd heeft in 2004 deze ladder opgesteld. Zie onderstaande afbeelding.

Gedrag kan de ladder op en de ladder af.

Blijft de dreiging aanhouden dan gaat het gedrag de ladder op. De signalen en het gedrag worden ook steeds nadrukkelijker en duidelijker.

Na ontvangen van een kalmerend signaal of vermindering van de dreiging dan gaat gedrag de ladder weer omlaag.

Dus als je de eerste subtiele signalen niet opmerkt en er geen acties aan koppelt dan is dat een gemiste kans.

De signalen zullen steeds duidelijker worden zodat ze ons gewoonweg niet meer kunnen ontgaan.

Praktijkvoorbeelden van de agressieladder

En zelfs als de signalen heel duidelijk zijn dan nemen we vaak nog te weinig maatregelen om het gedrag te laten de-escaleren en de ladder laten afdalen.

Meestal doordat we geen extra afstand nemen.

Of wat ik vaak in de les zie als een hond gaat grommen. Dat cursisten dan nog de hond vol aankijken en tegen de hond gaan praten om hem op het gemak te stellen. terwijl het grommen dan toch echt al vijf voor twaalf aangeeft. De laatste stap vóór uitvallen en bijten.

Onderzoek uit 2012 [2] ondersteunt ook deze eigen observaties dat honden-eigenaren subtiele signalen van hun hond en andere honden niet of nauwelijks opmerken bij een ontmoeting. 

Hopelijk draagt dit artikel bij aan kennis en inzicht in lichaamstaal en signalen van honden onderling. En zorgt het voor minder conflicten tussen honden en mensen.

Agressieladder sneller op bij hond aan de lijn

Bij de lichaamstaal en alle signalen die we tot nu besproken hebben zijn de honden die elkaar ontmoeten los van de lijn. 

Dat is in de dagelijkse praktijk natuurlijk niet altijd het geval.

Als honden aan de lijn zijn kunnen ze zich minder uiten en ze hebben ook minder ruimte om al hun lichaamstaal en signalen te kunnen inzetten. Niet in de laatste plaats doordat de lijn strak staat bij de ontmoeting of de lijnen in elkaar draaien.

Bovendien lopen we bij een ontmoeting ook recht op elkaar af. Voor mensen is dit normaal voor honden helemaal niet. Die willen liever onder elkaars staart snuffelen en vinden direct oogcontact veel te bedreigend.

Dat alles zorgt ervoor dat er heel snel stappen worden genomen op de agressieladder. Dus pas op met ontmoetingen waarbij de honden aan de lijn zijn.

We raden spelen en ontmoeten aan de lijn dan ook af. Daar zitten zelfs nog meer nadelen aan vast.

Meer daar over lezen? Lees dan de blog 'Laat ze maar even snuffelen'.

Samenvatting

Lichaamstaal bij honden is heel divers en een mooi, complex samenspel van gedrag en signalen.

Door goed te kijken naar je hond en andere honden zie je de lichaamstaal en signalen. Als je die op een juiste manier weet te interpreteren

• kun je gedrag beter begeleiden
• voorkom je misverstanden
• en bouw je aan een sterke band met je hond: je hond voelt zich gezien.

Wil je hier meer over leren? Dan helpen we je daar graag bij tijdens onze lessen.

Meer lezen over onze visie op hondentraining?

Bronnen en onderbouwing

[1] Analysis of the intraspecific visual communication in de the domestic dog (Canis familiaris): A pilot study on the case of calming signals. Chiara Mariti, 2016.

[2] Perception of dogs' stress by their owners. Mariti, 2012.